O nacemento de «A Fraga da Saudade»

«A Fraga da Saudade» foi o resultado dun proxecto artístico nacido ao calor da xuntanza que os compoñentes da Promoción do 64 (val dicir os que rematamos o Preu nese ano) organizamos para a conmemoración dos cincuenta anos do noso adeus ao Colexio Apóstolo Santiago dos Xesuítas de Vigo. Daquela, o grupo de colexiais encargados da organización do evento argallamos que cumpriría facer, ademais do xantar de tódolos anos, algo especial e menos efémero que representara o vincallo da nosa común educación, e que nos permitira condensar nese obxecto a maxia das lembranzas desa efeméride. Despois de moitas ideas acordamos que ese obxecto especial ía ser unha lámina que ilustrara mediante unha combinación de imaxe e texto a nosa relación co Colexio que abandonamos fisicamente fai eses cincuenta anos.

Por que imaxe e texto e non imaxe só, ou texto sen nada máis? Ben sabedes que se imaxe e texto diverxeron ao longo da historia, no sentido de afirmar cadaquén as formas de comunicación que lle son propias, non é menos certo que ao longo dela tamén se deron constantes intentos de conxugar e aínda fusionar ás dúas. A caligrafía, os caligramas, a poesía visual son bos exemplos. Aínda a escritura, as veces, quixo permanecer a medio camiño entre símbolo e signo.

O seguinte punto foi de rápido acordo. Que mellor representación gráfica da nosa identidade como grupo que o bosque do Colexio! Poucas cousas hai que podan representar con mais acerto o sentido do tempo, do camiño, de experiencia iniciática, de identidade e de diversidade que unha fraga coa súa cambiante variedade.

Para os que non coñezan o colexio dos Xesuítas de Vigo, teño que explicar que unha parte importante da finca de Bellavista, na que está construído o noso colexio, a ocupa un importante bosque con algunhas das árbores mais singulares de Galicia, coma un plátano de California de 20 m de alto e 120 anos de idade, un dióspiro de 12 m e 110 anos, araucarias de ata 35 m e 100 anos, érbedos, teixos, carballos, buxos, magnolias, etc. Aínda que cómpre aclarar que, de todas as árbores citadas, a que máis nos interesaba neste proxecto era a árbore da sabedoría, a árbore do ben e do mal, aquela que erguíase no mais profundo da fraga. Alén da botánica, para nos ese bosque representaba a transgresión, o prohibido, o lugar das primeiras descubertas, do primeiro pecado, do primeiro cigarro fumado ás agachadas ...

Quedaba por escoller entre aqueles practicantes de canda súa das liturxias da promoción a un que tivera tempo abondo e disposición axeitada como para rematar en prazo a delicada encarga. Máis escollido o tema a elección do pintor era evidente. Quen podía recoller mellor o latexo da fraga que o gran pintor da natureza que é o noso compañeiro Alex Vázquez-Palacios? Escoller ao autor das palabras que debían acompañar e complementar a imaxe tampouco foi decisión moi ardua: Maxi Olariaga tiña méritos e disposición abondo como para levar o traballo a porto seguro. E o máis curioso: os tiñamos aos dous nunha mesma foto!

Alex ponse decontado ao traballo e, como consecuencia natural da súa capacidade para as variacións riba dun mesmo tema (supoño que froito da súa afección polo jazz) fainos, non un senón nove acrílicos! Tan fermosos todos eles, que custou moito traballo escoller un soamente e desbotar o resto. Reclamamos o texto a Maxi, pero hai cousas, como a saúde, que mandan por riba de nos, e coas datas apremando non cabe outra que botar man do que estea máis preto! E ese son eu, así que din un paso adiante e encargueime de poñer o texto á ilustración escollida. Con maior ou menor acerto que iso tédelo que dicir vós.

Chegou o día da celebración. Comeuse, bebeuse, fixéronse acendidas arengas, bebeuse, elocuentes disertacións, bebeuse, inesperados sermóns, ata que os organizadores, para intentar coutar un pouco o entusiasmo da congregación, procedemos á distribución da lámina de agasallo, que, por mor da boa disposición ao que a inxestión de espirituosos inclina ao ser humano, mereceu os máis entusiastas dos eloxios que cadaquén logrou expresar.

E o normal sería que neste punto rematara a historia das láminas do Cincuentenario. Se non fora porque Alex non fixera un único acrílico da fraga! E a min me parecían tan fermosos todos eles que me custaba moito deixar o resto no esquecemento. De feito ata que non recibira o resultado da votación de escolla traballara, eu tamén en varios textos, porque cada imaxe xeraba en min un sentimento distinto e mesmo unha historia que lle acaía. Pensei entón que non sería mala cousa reunir todos eles nunha carpeta e facer unha edición múltiple. Na primeira redacción os textos se relacionan coa súa imaxe mais o conxunto carecen de sentido. A miña querida amiga a escritora Isabel Blanco, a quen llo dou a ler, sinálame este aspecto con sinceridade e acerto. E grazas á súa intervención descubro que reordenando as láminas e facendo algúns pequenos trocos, o conxunto posúe un relato coherente e a totalidade do proxecto adquire un novo significado.

Este foi o proceso de elaboración de ”A Fraga da Saudade”, unha edición dixital de 50 exemplares nunha carpeta contendo oito láminas de 294x230mm en cartolina Conqueror Contour de 300 g/m², nunha carpeta pechada cun lazo de rafia. Cada unha das láminas da serie vai firmada manualmente, como é preceptivo, con lapis de grafito por ámbolos dous autores de imaxe e texto. As imaxes de Alex Vázquez-Palacios, abstractas e xestuais, dunha fraga ideal, mítica, na que tantas xeracións de colexiais construíron a súa educación, formaron a súa personalidade e forxaron á súa relación. Os textos, coidadosamente caligrafiados polo autor, pretenden establecer unha relación coa imaxe preexistente, e, no seu conxunto, intentan suxerir ao lector o relato dun retorno a un pasado común do grupo, das semellanzas e das diferenzas que os camiños da vida gravaron a fogo en cada un de nos, e, coma non!, da inquedanza polo que a vida que nos queda por diante traerá ao lector. 

Unha historia ucraína

 

Unha das cousas que teño en grande estima nesta rede social que sería tan boa se os seus propósitos non foran tan retorcidos, é a sección de “tal día como hoxe”. Nela descubro moitas cousas que seguen a ter validez e que, parvo de min!, din de comer aos porcos. Hoxe descubro unha publicación do 25/12/16 que quero ter a man. Dicía así:

Onte, por felicitarnos as festas do solsticio de inverno, estiven a falar co meu amigo Maxi Olariaga. Entre moitas outras cousas conteille que estabamos, Loli e máis eu, como di a copla “enzoufados os brazos na cociña". Maxi, esgrevio mariño que estivo moitos anos embarcado, apuntou que pensaba que o meu arte culinario non me daría para moito máis que para ser o sollastre da miña muller. Encantoume a sonoridade da palabra: sollastre! Aclaroume Maxi que era un termo mariñeiro, e como tal comecei a súa procura na miña colección de dicionarios galegos por ver se tan fermosa voz se recollía nalgún deles. Fracaso total: nin no Dicionario da RAG, nin no Estraviz, acobillo de moitas palabras perdidas, nin tan sequera no Dicionario de dicionarios, se recolle tal palabra. Si que figura no da RAE, que di:

Sollastre. (de sollar).

1. m. Pinche de cocina.

2. m. Pícaro redomado.

Non contento co resultado, seguín na miña procura, navegando polos procelosos mares da arañeira mundial que é Internet. Para descubrir ao fin detrás dunha fermosa pintura do ruso Iliá Repin que leva por título “Cosacos zapórogos escribindo una carta ao Sultán” unha fermosa historia que paso a relatar, copiando, aproximadamente, o que diversas fontes din dela.

O lenzo mostra unha escena da historia ucraína, ambientada en 1676. O pintor recolle o momento no que os cosacos ucraínos de Zaporozhia están a redactar unha resposta ao ultimato do Sultán Mehmed IV do Imperio otomán. Os cosacos veñen de derrotar en batalla ás tropas do exército imperial otomán pero este, inatinxible ao desalento, esixe a aceptación do seu dominio coas palabras seguintes:

O ultimato do Sultán:

Como Sultán, fillo de Mahoma; irmán do sol e da lúa; neto e vicerrei de Deus, gobernante dos reinos de Macedonia, Babilonia, Xerusalén, Alto e Baixo Exipto, emperador de emperadores, soberano de soberanos, extraordinario cabaleiro, nunca derrotado; firme gardián da tumba de Xesús cristo, delegado do poder divino, esperanza e confort dos musulmáns, co fundador e gran defensor dos cristiáns,... Ordénolles, cosacos zapórogos, a someterse a min voluntariamente sen resistencia algunha, e cesar de molestarme cos vosos ataques.

E firma: o Sultán de Turquía Mehmed IV

E que contestan os cosacos? Alá vai a súa resposta:

Oh sultán, demo turco, irmán maldito do demo, amigo e secretario do mesmo Lucifer. Que clase de cabaleiro do demo es que non podes matar un ourizo co teu cu espido?. O demo caga, e o teu exército trágao. Xamais poderás, fillo de cadela, facer súbditos a fillos de cristiáns; non tememos ao teu exército, combaterémosche por terra e por mar, podréceche!

Sollastre babilónico, tolo macedónico, cantineiro de Xerusalén, fodedor de cabras de Alexandría, porqueiro do alto e baixo Exipto, porco armenio, ladrón de Podolia, catamita tártaro, verdugo de Kamyanéts, parvo de todo o mundo e o inframundo, idiota ante o noso Deus, neto da serpe e cambra nos nosos penes. Morro de porco, cu de egua, can de matadoiro, rostro do anticristianismo, fode á túa propia nai!

Por isto os zapórogos declaran, lixo de baixo fondo, que nunca poderás apacentar nin aos porcos de cristiáns. Concluímos, como non sabemos a data nin posuímos calendario; a lúa está no ceo, é o ano do Señor, o mesmo día é aquí que alá, así que bícanos o cu!

Koshovyi Otamán Iván Sirkó e todos os zapórogos.

Ignoro se tal historia é ou non certa. Aínda máis dáseme unha figa! É divertida que é o que menos abunda na historia! E ben acaída ao carácter de argalleiros, brincadores, amantes da rexouba e os bos caldos que os cosacos eran e son. Que deixar sen axeitada resposta ás infantís ameazas escritas de alguén que ven de levar unha malleira non é cousa de xente amante da boa chacota, afeccionadas ás chanzas, á troula, o barullo e o boureo, e unha ocasión como esta de poñer no seu sitio a un farfallán botaporela como un Sultán, fillo de Mahoma, irmán do sol e da lúa, neto e vicerrei de Deus, non é de deixar pasar sen axeitada resposta escrita.