A enerxía reactiva, a lei de Murphy e Yácov Perelman

Debeu de ser aló nos estertores do século pasado ou nos albores deste, impartín aulas aos alumnos da especialidade de Química da Enxeñería Técnica da Escola de Industriais da Universidade de Vigo. Era inveterado costume meu no primeiro día do novo curso, ademais de comentar os aspectos organizativos, xeito de avaliación, etc., detallar os coñecemento básicos que se daban por supostos para poder cursar con éxito a materia de “Electricidade básica” que era a que me tocaba impartir. E a literatura científica e técnica que poderían usar para repasar este coñecemento previo. Entre os exemplo que me parecían de interese citei ao científico soviético Yácov Isidorovich Perelman, cuxas obras, apuntei, tedes dispoñibles en internet.

Días despois unha alumna avantaxada sinaloume con sorna que o tal Perelman debía ser da miña familia dado o evidente parecido que, daquela, tiña coa foto que figuraba na WEB. O certo é que, malia a súa chanza, obtivo na materia unha das poucas matrículas de honra que puiden dar ao largo da miña vida docente.

Tanta graza me fixo a anécdota que, a xeito de broma só para iniciados, puxen o retrato Perelman coma unha das ilustración no meu segundo libro ao que, seguindo nesa mesma teima de instruír deleitando, titulei “Compensación de Energía Reactiva (y su relación con la ley de Murphy)”. Broma, por certo, que foi recibida con xeneral despiste de propios (os da profesión) e estraños, entre os que debo citar á presidenta do consello de administración da empresa, que tivo a amabilidade de enviarme unha carta de felicitación pola publicación do libro, facendo notar emporiso que “après une lecture attentive du livre, je n'ai pas pu découvrir la relation entre le facteur de puissance et la loi de Murphy”.

E non vos perdades no texto da imaxe a explicación da enerxía flutuante en clave micro machista!

 

http://www.librosmaravillosos.com/fisicarecreativa1/index.html

http://www.librosmaravillosos.com/fisicarecreativa2/

O tendal de Avelino.

De cando en vez o Facebook serve de algo, e faime lembrar na sección de “tal día como hoxe” cousas que seguen a ter validez e que quero ter máis accesibles. Neste caso a cousa viña da man dunha feliz descuberta: unha diapositiva do chabolismo nos arrabaldes do Vigo do setenta, que tirara para unha presentación con imaxe e son, ou como dicía Pepe Outes aproveitando que fixera a carreira en Alemaña, unha “Diavortrag” coa que, nun arranque de entusiasmo militante discorréramos que íamos a preparar para apoiar a campaña electoral do Partido Comunista de Galicia nas primeiras elección municipais de 1979. E como a función require dun órgano, sen máis cavilación, dúbida ou indecisión, os alí presentes, un pouco numeroso e heteroxéneo grupo de xentes, xunguidos por unha firme amizade que 42 anos despois mantemos, fundamos o CAL, acrónimo de Colectivo de Artistas Leninistas, deixando ben claro nesa brincadeira ás nosas ganas de amolar as autoridades en xeral. Contra todo prognóstico a vontade foi maior que as nosas incapacidades, e a presentación de diapositivas con locución gravada “O Vigo que nos deixaron e o Vigo que queremos” se proxectou en diversos locais de Vigo con enorme éxito, para asombro de moitos e desesperación de outros, que non daban nin un duro pola iniciativa.

O traballo naceu dunha interacción entre a idea previa e as imaxes que debían ilustrar as nosas propostas para unha cidade mellor e máis achegada ás necesidades dos cidadáns, especialmente das clases máis desfavorecidas. Esta foto desbotouse na montaxe final, ben porque non se lle atopou un oco no fío argumental, ben por simple esquecemento, e quedou no meu arquivo; esquecida ata que agora coa xubilación me dá por remexer en cousas antigas, que non vellas.

Foi atopala e abrir a billa das lembranzas. E na enxurrada estaba, como non, outro dos esgrevios membros do CAL: Avelino González, “Pupo” para a nosa filla. Mandeilla e esta foi a súa fermosa resposta:

“Tendal da Iª GM. Os aramados das trincheiras non estaban postas para frear ó estranxeiro, senón para que non fuxise o nacional. Quedaron en pé estes aramados de fío e tea. Un labirinto onde vas quedar preso vaias por onde vaias. Velaí están as vítimas, á vista. penduradas, inertes. Ó can só lle falta unha pinza e unha corda. Esa nena, con esa saia tan branca e tan limpa, é a esperanza de que a corda do tendal convertida en bambán sirva para saltar o aramado da guerra de prexuízos. Oxalá que cando salte, ó caer en terra, caia nun abrazo. Con canta razón o movemento obreiro organizado se opuxo á guerra e ós patriotas".

Xosé Neira Vilas no 2º Festival de Poesía do Condado.

 

E xa que andamos hoxe na memoria de historias antigas e de libros agochados longo tempo en andeis pouco frecuentados, vós traio hoxe unha pequena alfaia: o libro editado pola SDC Condado no 1982 co gaio do 2º Festival de Poesía do Condado. A nómina de poetas galegos e portugueses é impresionante: Darío Xoán Cabana, Cuña Novás, Manoel María, Méndez Ferrín, Manoel Forcadela, Egito Gonçalves, Bernardino Graña, Margarida Ledo Andión, Ramón Pena, Pexegueiro, Grupo Rompente, Cesáreo Sánchez, Xavier Seoane, Vítor Vaqueiro, Xulio Valcarcel, Vázquez Pintor, Viale Moutinho … e Xosé Neira Vilas, que non puido asistir e mandou o seu poema “Con mágoa e con amor” e a carta de apoio que reproduzo que comeza afirmando que “a poesía é tamén unha arma de combate” e remata afirmándose “voso e de Galicia”

Nota: alfaia é palabra da que gusto moito e que empregabamos daquela en lugar de xoia, por demais achegada ao castelán, do que cumpría afastarse o máis que puidéramos. E xa postos “alfaia por alfaia, mellor quero pandeiro que saia”.

Unha historia ucraína

 

Unha das cousas que teño en grande estima nesta rede social que sería tan boa se os seus propósitos non foran tan retorcidos, é a sección de “tal día como hoxe”. Nela descubro moitas cousas que seguen a ter validez e que, parvo de min!, din de comer aos porcos. Hoxe descubro unha publicación do 25/12/16 que quero ter a man. Dicía así:

Onte, por felicitarnos as festas do solsticio de inverno, estiven a falar co meu amigo Maxi Olariaga. Entre moitas outras cousas conteille que estabamos, Loli e máis eu, como di a copla “enzoufados os brazos na cociña". Maxi, esgrevio mariño que estivo moitos anos embarcado, apuntou que pensaba que o meu arte culinario non me daría para moito máis que para ser o sollastre da miña muller. Encantoume a sonoridade da palabra: sollastre! Aclaroume Maxi que era un termo mariñeiro, e como tal comecei a súa procura na miña colección de dicionarios galegos por ver se tan fermosa voz se recollía nalgún deles. Fracaso total: nin no Dicionario da RAG, nin no Estraviz, acobillo de moitas palabras perdidas, nin tan sequera no Dicionario de dicionarios, se recolle tal palabra. Si que figura no da RAE, que di:

Sollastre. (de sollar).

1. m. Pinche de cocina.

2. m. Pícaro redomado.

Non contento co resultado, seguín na miña procura, navegando polos procelosos mares da arañeira mundial que é Internet. Para descubrir ao fin detrás dunha fermosa pintura do ruso Iliá Repin que leva por título “Cosacos zapórogos escribindo una carta ao Sultán” unha fermosa historia que paso a relatar, copiando, aproximadamente, o que diversas fontes din dela.

O lenzo mostra unha escena da historia ucraína, ambientada en 1676. O pintor recolle o momento no que os cosacos ucraínos de Zaporozhia están a redactar unha resposta ao ultimato do Sultán Mehmed IV do Imperio otomán. Os cosacos veñen de derrotar en batalla ás tropas do exército imperial otomán pero este, inatinxible ao desalento, esixe a aceptación do seu dominio coas palabras seguintes:

O ultimato do Sultán:

Como Sultán, fillo de Mahoma; irmán do sol e da lúa; neto e vicerrei de Deus, gobernante dos reinos de Macedonia, Babilonia, Xerusalén, Alto e Baixo Exipto, emperador de emperadores, soberano de soberanos, extraordinario cabaleiro, nunca derrotado; firme gardián da tumba de Xesús cristo, delegado do poder divino, esperanza e confort dos musulmáns, co fundador e gran defensor dos cristiáns,... Ordénolles, cosacos zapórogos, a someterse a min voluntariamente sen resistencia algunha, e cesar de molestarme cos vosos ataques.

E firma: o Sultán de Turquía Mehmed IV

E que contestan os cosacos? Alá vai a súa resposta:

Oh sultán, demo turco, irmán maldito do demo, amigo e secretario do mesmo Lucifer. Que clase de cabaleiro do demo es que non podes matar un ourizo co teu cu espido?. O demo caga, e o teu exército trágao. Xamais poderás, fillo de cadela, facer súbditos a fillos de cristiáns; non tememos ao teu exército, combaterémosche por terra e por mar, podréceche!

Sollastre babilónico, tolo macedónico, cantineiro de Xerusalén, fodedor de cabras de Alexandría, porqueiro do alto e baixo Exipto, porco armenio, ladrón de Podolia, catamita tártaro, verdugo de Kamyanéts, parvo de todo o mundo e o inframundo, idiota ante o noso Deus, neto da serpe e cambra nos nosos penes. Morro de porco, cu de egua, can de matadoiro, rostro do anticristianismo, fode á túa propia nai!

Por isto os zapórogos declaran, lixo de baixo fondo, que nunca poderás apacentar nin aos porcos de cristiáns. Concluímos, como non sabemos a data nin posuímos calendario; a lúa está no ceo, é o ano do Señor, o mesmo día é aquí que alá, así que bícanos o cu!

Koshovyi Otamán Iván Sirkó e todos os zapórogos.

Ignoro se tal historia é ou non certa. Aínda máis dáseme unha figa! É divertida que é o que menos abunda na historia! E ben acaída ao carácter de argalleiros, brincadores, amantes da rexouba e os bos caldos que os cosacos eran e son. Que deixar sen axeitada resposta ás infantís ameazas escritas de alguén que ven de levar unha malleira non é cousa de xente amante da boa chacota, afeccionadas ás chanzas, á troula, o barullo e o boureo, e unha ocasión como esta de poñer no seu sitio a un farfallán botaporela como un Sultán, fillo de Mahoma, irmán do sol e da lúa, neto e vicerrei de Deus, non é de deixar pasar sen axeitada resposta escrita.

Arte funerario en Pereiró

 Non é de estrañar que nun cemiterio tan repleto de arquitectura e escultura funeraria de altísima calidade como é o de Pereiró en Vigo o monumento dedicado ao mestre Elías Pérez Martínez por iniciativa do semanario La Ráfaga, pase desapercibido a moitos dos seus visitantes, malia á súa privilexiada situación a poucos metros da entrada principal.

Non é de estrañar pero si de lamentar. Porque para un monumento que temos a un docente nunha cidade inzada de estatuas de mariños ilustres e políticos renartes (e algún que outro escritor, certo é!) deberamos darlle un pouco máis de importancia, especialmente nestes días nos que a pandemia ven a recordarnos que o verdadeiramente importante son a saúde e a educación.

Elías Pérez Martínez foi un notable mestre vigués ao que moitos recordan, manda chover na Habana!, por un dos seus alumnos do Colexio de Humanidades: o ilustre mariño e militar don Casto Méndez Núñez. Don Elías, ademais dun grande mestre respectado e querido polos seus alumnos, foi autor dun interesante tratado de pesas e medidas, do que se conserva algún exemplar disque na Fundación Penzol [1]. Cando faleceu en Vigo a finais de 1899, varios antigos alumnos seus organizaron, co apoio do mencionado semanario La Ráfaga, unha homenaxe co que recadar fondos para a erección dun monumento. Resulta curioso que tivera que ser precisamente un semanario combativo e satírico o que fixese posible que chegara a nós o recordo en pedra deste importante docente.

E xa postos a cousas curiosas, sinalar que o monumento foi deseñado por Xenaro de la Fuente, que era tenente do corpo de enxeñeiros e funcionario do Concello de Vigo, onde fixo as funcións de director facultativo de obras municipais. Tamén exerceu de profesor de debuxo aplicado á ornamentación, modelado e baleirado na Escola Municipal de Artes e Oficios de Vigo. Da súa autoría son algúns dos edificios máis fermosos de Vigo: as casas de Manuel Bárcena, hoxe sede de Afundación, o desaparecido edificio Rubira, o edificio Bonín, o Gran Hotel de Mondariz Balneario, o Hotel Universal, o Mercado de Bouzas, o Pazo de Lourizán, e moitísimos máis … pero Xenaro de la Fuente non tiña o título de arquitecto.​ Tanto é así que en 1905 a xunta de arquitectos de Madrid solicitou ao Ministerio da Gobernación que fora separado do posto, e en 1907 a Asociación de Arquitectos de Galicia presentou unha querela criminal contra el, sendo condenado polo Tribunal Supremo. Malia todo gozou do pleno apoio do Concello de Vigo, de xeito tal que cando morreu o posto de arquitecto municipal de Vigo foi ocupado polo seu fillo Xenaro, este si arquitecto titulado.

O “semanario satírico” La Ráfaga naceu un sábado 4 de abril de 1914 da man de dous afoutados vigueses: os irmáns Miguel e Ramón Campos Peña. No seu inicio estivo dirixida por Francisco Vidales Canle que renunciou en decembro dese mesmo ano, Aquilino Parada, os irmáns Miguel e Ramón Campos Peña e Ceferino Maestú Novoa. Os redactores foron Ricardo Trillo e Humberto Cuíñas e entre os colaboradores máis habituais figuraron José Signo, "Andrés de Brizeux” e Rogelio Rivero que tiña unha sección crítica titulada "Aturuxos".

La Ráfaga foi un dos semanarios máis combativos de Galicia. Con información, reflexión, crítica, cultura e lecer, os contidos que debe ter a prensa para poderse considerar tal. Xente intelixente e decidida, convencidos de que un xornal comprometido podía axudar a mellorar a sociedade. Como consecuencia da súa actitude sufriron os rigores da censura, e coa ditadura de Primo de Rivera, períodos de peche. O seu director tivo que ir ao cárcere en 1925 por defender a liberdade de expresión. A colección que se garda na Fundación Penzol chega ata 1935, pero hai testemuñas de que o semanario sobreviviu ata o comezo da guerra civil.

Finalmente dicir que o monumento a Elías Pérez Martínez non se inaugurou ata o ano 1918. En palabras do director de La Ráfaga:

“Reuniuse diñeiro, pero non faltou o pillabán que quedase con el”.

---

Nota [1]: “Tratado del sistema métrico decimal de pesas y medidas y conocimiento de las monedas nacionales y estrangeras (sic) aplicadas al giro mercantil”. Dedicado al Ilustre Ayuntamiento de la F.L. y V. ciudad de Vigo, por Don Elías Pérez Martínez. Profesor de Náutica y Matemáticas del Colegio de Humanidades que hubo en esta ciudad”. Vigo, 1853. Imprenta de D. Angel de Lema.

Nota [2]: Foto da portada do semanario La Ráfaga cortesía de Alejo Amoedo Portela.

 

A xeito de SOS

Pasei unha parte do ano 1969 e o 1970 enteiro, recluído, ou como din na América latina “conscripto”[1], nun cuartel da cabalería acoirazada que o exército español tiña en Retamares, un lugar inhóspito e desapracible perdido no medio das xestas do monte, entre as vilas de Pozuelo de Alarcón e Boadilla del Monte. Xestas que segundo as vellas tradicións da nosa terra poden ser utilizadas para acadar o teu desexo. Basta con coller unha poliña de xesta e facerlle un nó á vez que se lle pide o desexo. E mellor se o nó faise cunha soa man.

Dende o alto da Cañiza

Vexo o coto da Franqueira

As mozas que atan a xesta

Non van alá máis solteiras.

Nese páramo desolado debuxei con pluma de caligrafía e tinta china mínimos medios que na oficina do S-2, o Servizo de información militar, tiña, este poema ilustrado cunha imaxe das mans dun Celso Emilio Ferreiro do que non sabía a idade, pero que maxinaba, por sabio, vello, escribindo o seu fermoso poema “Limiar” daquel fermosísimo libro que Loli atopou na man de Fernando da Librería Cervantes, o “Viaxe ao país dos ananos” que editara en 1968 “Libros de la Frontera” na súa colección “El Bardo”, nunha fermosa edición bilingüe con prólogo e tradución de Xesús Alonso Montero.

---

Nota [1]: un conscripto é un mozo ou home novo que efectúa o seu servizo militar.

Brétema en Samil

Néboa hoxe en Samil. A brétema, cegoña, fuscallo, néboa, neboeira, neboeiro, borraxeira, bruma, mera ou parrumada, que todos eses nomes ten en galego, é tradicionalmente unha maldición para os veraneantes das Rías Baixas no mes de agosto, e para os navegantes todo o ano.

Ata onde eu sei, que non é moito, néboa, neboeira e menos correctamente neboeiro son os termos xenéricos máis axeitados para definir a condensación na atmosfera do vapor de auga do aire en contacto coa superficie terrestre, mentres brétema e mera son mais utilizados cando a devandita condensación se produce na superficie do mar. Finalmente cando o vapor de auga leva partículas de po en suspensión falase de borralleira, calixe ou parrumada.

A sabedoría popular, que condensa séculos de experiencia meteorolóxica nunha frase, ten en galego para este fenómenos os adaxios seguintes:

- A mera no san Xoán leva o viño e mailo pan. - Ano de brétemas ano de medas. - Brétema húmida adoita traer chuvia. - Brétema no monte, mellor que pola mañá é pola noite. - Brétemas no alto, chuvias no baixo. - Brétema no Padornelo sardiña no garavelo.  [1]

- Brétema na montaña, pescador na cabana. - Brétema no val, pescador á rúa. - Néboas rubias ao nacente, leva os bois ao lameiro e vente. - Néboas rubias ao sol nado, tempo desgobernado. - Onde vexas néboa no mes de xaneiro, fai o teu fillo herdeiro. - O San Antón varre as néboas ao “rincón”. - Néboa arrastrada, aos tres días mollada. - Néboa en marzo, xeada en maio. - Neboeiro nos montes, auga nas fontes. - Día de neboeiro, día de soalleiro.

E seguro que moitos de vos sabedes algunhas máis! Se tal é o caso, non teñades vergonza, sacudide a preguiza e deixade aquí a vosa achega, que será moi ben recibida por todos os amantes da cultura popular e da nosa fermosa fala.

---

Nota [1]: Un garavelo é un cesto pequeno cun aro para levalo pendurado do brazo.