A Academia Galega da Lingua e a física

Para os que nun xa moi afastado día estudamos a materia de Resistencia de Materiais segue a sorprendernos a utilización faise da palabra “resiliencia”. Neste ámbito do coñecemento a resiliencia é a “Capacidade dun material, mecanismo ou sistema para recuperar o seu estado inicial logo do cese da perturbación á que fora sometido”. Significado totalmente lóxico se temos en conta a súa orixe latina: “resiliens, -entis”, part. pres. act. de resilīre “saltar cara atrás”, “rebotar”.

Alá polo ano 1972, un médico inglés, Michael Rutter[1], profesor de psicopatoloxía do desenvolvemento no Instituto de Psiquiatría do King 's College de Londres e psiquiatra consultor no Hospital Maudsley, decidiu empregar este termo para as ciencias sociais, popularizándose de tal xeito que foi entrando con esta acepción nos dicionarios das principais linguas. De feito o da RAE o acolle como principal significado:

1. f. Capacidad de adaptación de un ser vivo frente a un agente perturbador o un estado o situación adversos.

Mentres que para o da RAG, o significado principal de resiliencia é o da física (?):

Capacidade de resistencia ao choque que presenta un material.

A resiliencia próbase en materiais metálicos.

Que enganados nos tiñan! E nos pensando que a capacidade de resistencia ao choque tiña máis que ver coa ciencia dos materiais que coa física! E que a “Capacidade de resistencia ao choque que presenta un material” podía ser máis eficazmente avaliada mediante a tenacidade, é dicir a forza coa que o material se opón á ruptura.

Deixando de lado a imprecisión da definición da RAG, o acordo xeral de outorgar a calidade de resiliente a unha persoa que se adapta ben á adversidade, a un trauma ou unha traxedia, non é na miña opinión moi acaído xa que o mellor exemplo de resiliencia é un resorte que no intre que retiras o esforzo volve á súa posición orixinal, cousa que claramente non sucede nas ciencias sociais.

Pero isto, coma sempre, non deixa de ser unha opinión.

---

[1] Ademais de Michaël Rutter se pode citar os traballos de Norman Garmezy e Emily Werneer, especialistas en la infancia, e a intervención de Boris Cyrulnik que foi quen deu a coñecer ao gran público o concepto de resiliencia na súa obra Una maravillosa desgracia, de 1999.

Santoral laico do día 17 de xullo: Santo Afasto.

 (en castelán San Alejo)

Pouco se sabe de certo da vida e milagres do noso santo laico de hoxe, senón fora polo labor incansable dun vello xograr do “Mester de afinaría”, que decidiu fixar por escrito a abundante tradición oral que sobre o noso santiño circulaba en faladoiros e fiandóns.

Disque a mediados do ben afastado século XXI, vivía en Vigo, na Galiza periurbana, un músico de grandes dotes a quen o pobo veneraba como un santo, e do que case que ninguén coñecía o seu verdadeiro nome, polo que para referirse á súa persoa non tiñan máis remedio que chamarlle por un acrónimo: AMUCUDEAET, ou sexa Aquel MUchacho CUyos dedos Acarician El Teclado” o máis simplemente "Tócaa outra vez, rapaz!” cando pasaba polo barrio de Casablanca, de Vigo, por suposto!

Afirma a tradición oral, que destas cousas sabe moito, que AMUCUDEAET, tamén coñecido nos bares de ambiente como “Tocacomodiós”, viviu na época do bispo Crápula, dato este que non aporta moita información porque o certo é que a práctica totalidade dos bispos sonche uns crápulas de carallo. O que si parece máis demostrado é que o noso músico compartía con outros menos afortunados, a esmola que recollía ás portas das igrexas, danzóns e casas de lenocinio por parar de tocar a altas horas da noite un piano de gran cola que desprazaba polas empedradas rúas do Casco Vello na sela traseira dunha Velo-Solex que mercara a prazos.

En realidade Santo Afasto, que tal era o seu verdadeiro nome, era fillo dun senador romano que tocaba con rara habilidade varios instrumentos de vento-metal. Á idade de vinte anos comprendeu que a súa vida rodeada de riquezas era un perigo para a súa alma. Para servir a Deus na maior humildade, foise de Redondela a Vigo disfrazado de músico de banda militar. En Vigo viviu por moitos anos dedicado á oración e á penitencia. Tocaba o piano para vivir e para desesperación dos veciños. Cando se descubriu que era fillo dunha familia rica de Redondela, Afasto temeu que lle rendesen honras e regresou a Redondela, a casa do seu pai onde viviu un par de días de incógnito, durmindo debaixo da cama. Todo o marisco que lle daban para xantar o aceptaba con humildade e ofrecía o sacrificio da súa inxestión por non facerlle un feo aos probes pescadores e asentadores de peixe.

Un día, revelou aos seus pais que era o seu fillo, e que escollera vivir aquela vida por penitencia. Os dous anciáns abrazárono chorando e cominárono a presentar dunha puta vez a súa tese de doutoramento. Cando o bispo Crápula soubo do caso, mandou que lle leran a tese, pero cando os lectores estaban aínda na páxina 9.485, o bispo arrogañouse cunha anacrusa executada con un staccato corto con leve movemento de pulso, e morreu entre horribles sufrimentos.

A fama do suceso estendeuse rapidamente chegando ao coñecemento dos que controlan ás mais altas cumes do coñecemento, e Santo Afasto foi irremediablemente nomeado para un posto no Comité Executivo do Consello da Cultura Galega.

Reduce ás miñas emisións ... e medra ás túas!

Ignorancia ou manipulación? Algún creativo publicitario, ao que aprobaron ás matemáticas por compaixón, nos obsequia con esta perla publicitaria: “con esta alternativa reduces un 63% de emisións CO₂”. 

Estupendo! Gran contribución persoal á loita contra do quecemento global!, pensamos decontado. E unha parte importante dos receptores da mensaxe se quedan aí.

No todas, porque algúns se empezan a preguntar: 63% das emisións globais do planeta, das emisións anuais da empresa ou das emisións da furgoneta concreta que me vai traer o paquete? 

E iso é moito ou pouco? Porque un 63% de 13 millóns de quilotoneladas de equivalente CO₂ das emisións anuais de China, por poñer un exemplo, non son o mesmo que o 63% de 134 g de CO₂/km dunha furgoneta media!

E xa postos: como sabe o señor publicista que é PRECISAMENTE un 63% e non un 62,8% ou un 2%, por poñerse noutra hipótese igualmente indemostrada? 

Claro que tamén, en beneficio das emisións propias poderían cambiar a súa flota de vehículos de combustión por vehículos eléctricos. Non en beneficio do planeta, non. En beneficio dos fabricantes de automóbiles empeñados en convencernos que o verdadeiramente ecolóxico é o automóbil eléctrico! 

Seranche cousas destas pandemias monárquicas, a dun virus coroado e a dun par de coroados dignos (e indignos) descendentes da “Paca la Culona”, ou da falla de contacto coa natureza, que hoxe déuseme por pensar no meu pai.

Perdino cando aínda eramos moi novos. Eu tiña doce anos. El corenta e seis. Un cancro levouno por diante en menos dun mes, en medio de horribles dolores que aínda fanme estremecer nos meus pesadelos. Pouco, moi pouco tempo de vida en común, papá, para coñecerte de verdade, para entender por qué non quixeches que estudara piano, para que non estragara as miñas moi boas cualificacións, dixeches, e por qué gustouche tanto o meu primeiro conto, un par de follas que me pasara a máquina Escariz, o apoderado da túa sucursal do banco, aquela cousa mínima que che lin cando estabas xa cravado na cama co becho roéndoche as entrañas.

Quero pensar, papá, que acertaches no teu xuízo, e que, dalgunha forma misteriosa, soubeches que a música había de ser para min ese amor esquivo, e que a literatura sería a miña esposa, a miña compañeira de vida.

Grazas papá! O primeiro parágrafo, do primeiro relato, do meu primeiro libro de contos, recolle, dalgunha forma, o que o pobo de Bouzas pensaba de ti. Algo do que penso eu está bosquexado nestas liñas. O resto está para sempre vivo no meu corazón. 

Antonio Fraguas de Pablo flor de la raza calé ...

 O 22 de febreiro de 2018 finou en Madrid Antonio Fraguas de Pablo, un filósofo que firmaba os seus sisudos análises debuxados da sociedade en xeral, e a española en particular, co apelido do seu pai, Fraguas, traducido á lingua da súa nai: o catalán.  

A miña relación coa obra de Forges ven de lonxe. Comeza nos primeiros setenta coas súas colaboracións nas revistas “Hermano Lobo”, “Por Favor” e “El Jueves”. E grazas a un compañeiro de traballo, a súa colaboración diaria en “El País”. Unha destas viñetas, concretamente a publicada o 20N de 1976, estivo no meu despacho profesional ata a miña xubilación.

Froito desta admiración, e do meu empeño en ensinar deleitando, xustifica a presencia dalgunha das viñetas que Forges fixera para o “Voltio Story” nas transparencias coas que comezaban as miñas clases de Instalacións Eléctricas dos futuros enxeñeiros da EUETI da Universidade de Vigo.

Ítem máis: unha viñeta da súa autoría ilustra e da esplendor á páxina 714 do meu libro “Centros de Transformación. Anatomía y fisiología” editado por Andavira. Cando lle escribín pedíndolle o preceptivo permiso para tal inclusión contestoume a volta de correo pedíndome que lle mandara a referida ilustración, porque non tiña memoria dela. E debo dicir que lle fixo moita graza, con esa espontaneidade dos que enfrontados á súa propia obra a saúdan cun: “vaia! Pois non esta tal mal!”

Forges era un dos grandes! Un daqueles aos que a súa grandeza inclúe un enorme respecto polos demais. Daqueles que están sempre entre a xente; non por riba da xente; daqueles que están sempre en nos, aínda que xa non estean con nos.

Van alá uns poucos anos unha amiga nos fixo un agasallo ao que lle teño unha especial estima. É un dobre CD do inesquecible Suso Vaamonde, con 24 dos seus mellores temas masterizados por Fernando Campos, que editara no ano 2000 Producións Trebón.

Este dobre CD ten para min moitas cousas dun valor extraordinario, pero hoxe quero salientar soamente unha delas: ao autor da súa capa, o pintor Xosé Guillermo, amigo da infancia, compañeiro de estudos nos Xesuítas, camarada na cuadrilla da adolescencia e cómplice de soños de mocidade.

A vida levounos por camiños diferentes. Xosé Guillermo escolleu a vida difícil do artista mentres eu, menos seguro das miñas habelencias artísticas ou con máis gana de saír dás penurias nas que estaba, me deixaba levar por un camiño mais doado. Alá quedou un proxecto de libro de relatos meus ilustrados por el. Que a terra che sexa leve, meu!

Licor café de Toén

 Escoite e verá! Teño para min que un percusionista nunca deixará de ser tal, por moitas voltas que dea a vida. E no meu caso, por moito que agora ande enzoufado co manubrio e as teclas da zanfona, o meu corazón segue a percutir como un bombo, sístole e diástole, ben acompañado polos queridos amigos Quique no tambor e o mestre Chuco levándonos da man no pulso firme!

Moito me prestan mañás coma a de onte na que compartimos cervexa e infusións diversas, adobiadas cunha morea de anécdotas e coñecementos. Entre elas diversas recomendacións arredor da baixa calidade dos espirituosos “de marca” comparados cos das vellas alquitaras. Rematamos falando do licor café, o deus dos licores para moitos dos “tradis”! E como unha cousa leva a outra veume ás mentes a historia dunha tarxeta de agradecemento que acompañaba a unha botella de licor café de Toen, da que, facéndome de rogar moi pouco conteilles a historia decontado.

Alá polos anos noventa comecei a dirixir na daquela EUETI, hoxe Escola de Enxeñería Industrial de Vigo, os meus primeiros Proxectos Fin de Carreira. Como supoño que todos sabedes, e se non o sabedes aquí o explico, o Proxecto Fin de Carreira, de realización obrigatoria para a obtención do título, representaba a última fase de formación do futuro enxeñeiro. Neste traballo o futuro enxeñeiro, baixo a dirección dun titor, elaboraba un traballo práctico deseñado de xeito tal que a súa realización exixira a aplicación práctica da maior cantidade posible dos coñecementos adquiridos nas diversas materias cursadas ao longo dos anos da súa formación.

Teoricamente os alumnos podían acceder á adxudicación dun proxecto fin de carreira mediante unhas vías establecidas nun documento oficial denominado pomposamente Regulamento de Proxectos Fin de Carreira. Tamén teoricamente o alumno podía escoller o proxecto do seu interese entre os incluídos nunha Biblioteca de Proxectos Fin de Carreira, e Director dese Proxecto entre os profesores do Departamento correspondente.

Na práctica, no tempo e lugar do que estamos a falar, o alumno interesado en facer o PFC en un tema concreto arrastrábase de despacho en despacho mendigando un proxecto riba do que traballar e un director para ese proxecto. E isto era así porque a maioría dos profesores con capacidade para levar a dirección destes traballos estaban moi saturados e a citada dirección non reportaba aos profesores mais que unha carga extra de traballo non remunerado.

Tendo en conta que eu cheguei a Universidade como Profesor Asociado, val dicir “especialista de recoñecida competencia que desenvolvan normalmente a súa actividade profesional fora da Universidade” despois de vinte anos de experiencia profesional, e que sempre foi un pouco parvo, deixei que me enrolaran neste buque da dirección de PFC, “mais pola gloria que pola paga”. Gloria non sei se había moita pero paga ningunha!

Entre os moitos PFC que dirixín ao longo dos moitos anos de docencia hai un do que gardo unha especial lembranza. Especial polo proxecto, especial polo proxectando co que aínda manteño unha cálida relación, grazas en boa medida ás redes sociais, e especial, por que non dicilo?, polo licor café. Recordo que pouco tempo despois da defensa do PFC diante do tribunal, na que obtivo unha nota excelente, achegouse polo meu despacho da Escola cun misterioso envoltorio.

-  Eu non teño nada que ver no asunto! −Adiantou, antes de que eu puidera elaborar as miñas primeiras protestas. −Son cousas da miña nai!

-  E que non tiñas por que traer nada!

Debaixo do papel de agasallo unha preciosa licoreira de vidro tallado chea de licor café de Toén
. O licor café fai tempo que o rematamos, pero queda coma boa proba de certo tipo de educación hoxe en proceso de extinción, a licoreira que o contiña e que adorna hoxe o meu moble bar e a miña memoria. E a tarxeta que a miña neta atopou e que deu orixe, no seu momento, a este relato.